Συνέντευξη στη Φιλίππα Ταμπάρη
Σίγουρα θα έχετε διαβάσει για τη «βιώσιμη ανάπτυξη» ή θα έχετε ακούσει τον όρο «κοινωνική επιχειρηματικότητα», έννοιες που δυστυχώς πολλές φορές χρησιμοποιούνται λόγω «μόδας» και όχι λόγω ουσίας. Με τη σημερινή μου καλεσμένη θα μιλήσουμε για τους μύθους γύρω από αυτά, αλλά και για την ουσία του θέματος και θα συζητήσουμε για το μέλλον όλων των παραπάνω και όχι μόνο, γιατί η Παυλίνα Πρωταίου είναι μια γυναίκα με αρκετά «χιλιόμετρα» στον χώρο του επιχειρείν, της ανάπτυξης, των startups. Όπως η ίδια έχει δηλώσει, ζούμε μια εποχή όπου οι επιχειρήσεις καλούνται να επαναπροσδιορίσουν τον ρόλο τους, αλλά και οι κοινωνίες να βρουν ένα νέο μοντέλο ανάπτυξης. Σήμερα, λοιπόν, θα αγγίξουμε θέματα που υπάρχουν, μας αφορούν, αλλά συχνά δεν βρίσκουν τη θέση που τους αναλογεί στον δημόσιο διάλογο.
Παυλίνα, σε καλωσορίζω στην One Voice και σε ευχαριστώ πολύ για αυτήν τη συζήτηση. Θα ήθελα να ξεκινήσουμε παρουσιάζοντάς μας τον εαυτό σου και όλα αυτά με τα οποία ασχολείσαι.
Σε ευχαριστώ για τη συνέντευξη και για τη δυνατότητα να μιλήσουμε για ζητήματα που θεωρώ ουσιαστικά και απολύτως επίκαιρα: Το επιχειρείν με κοινωνικό πρόσημο, τη βιώσιμη ανάπτυξη, τις αλλαγές καριέρας σε περιόδους κρίσης, αλλά και τη συνειδητή επιλογή ζωής εκτός Αθήνας.
Αν ξεκινήσω από τον εαυτό μου, θα έλεγα ότι, από μικρή ήμουν ένα ανήσυχο παιδί, με πολλές ερωτήσεις για τον κόσμο γύρω μου. Δεν με ενδιέφερε μόνο το «τι», αλλά κυρίως το «γιατί». Είχα έντονη δίψα για μάθηση, όχι απαραίτητα ακαδημαϊκή αλλά βιωματική, τη γνώση που προκύπτει από τα βιβλία, τις εμπειρίες, τις ανθρώπινες σχέσεις και τις ανατροπές της ζωής. Σε αυτό στάθηκα τυχερή, γιατί μεγάλωσα σε ένα οικογενειακό περιβάλλον που ενθάρρυνε την αναζήτηση, τον διάλογο και την κριτική σκέψη.
Αυτή η ευρύτερη παιδεία, που δεν εγκλωβίζεται σε τίτλους ή συμβατικούς ρόλους, υπήρξε και παραμένει μέχρι σήμερα ο βασικός μου άξονας. Αν έπρεπε να περιγράψω τον εαυτό μου με τρεις λέξεις, αυτές θα ήταν προσαρμοστικότητα, ευελιξία και ανθεκτικότητα. Θεωρώ ότι, είναι δεξιότητες απολύτως αναγκαίες σε έναν κόσμο που αλλάζει γρήγορα, συχνά απρόβλεπτα και πολλές φορές βίαια.
Το BeyondCSR δεν γεννήθηκε ως ένα «ψυχρό» επιχειρηματικό σχέδιο. Δημιουργήθηκε μέσα στην οικονομική κρίση και ύστερα από ένα προσωπικό τράνταγμα που με ανάγκασε να επαναπροσδιορίσω όχι μόνο την επαγγελματική μου πορεία, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμουν την επιτυχία, την ασφάλεια και την ίδια τη ζωή. Εκείνη η περίοδος δεν ήταν απλώς μια επαγγελματική καμπή, αλλά μια βαθιά αλλαγή κοσμοθεωρίας.
Σε αυτό το πλαίσιο, άρχισα να συνειδητοποιώ ότι, η ανάπτυξη χωρίς κοινωνικό αποτύπωμα είναι κενή περιεχομένου και ότι, η πρόοδος δεν μπορεί να μετριέται μόνο με οικονομικούς δείκτες. Το BeyondCSR προέκυψε ακριβώς από αυτή την ανάγκη: Να δημιουργηθεί ένας χώρος όπου η στρατηγική, η κοινωνία και η βιωσιμότητα δεν αντιμετωπίζονται ως ξεχωριστά κεφάλαια, αλλά ως αλληλένδετα στοιχεία μιας νέας πραγματικότητας.
Ψάχνοντας για εσένα στο διαδίκτυο, είδα πολλές διαφορετικές δραστηριότητες. Έχεις γράψει και άρθρα;
Δεν έχω απλώς γράψει άρθρα, υπήρξα δημοσιογράφος για πολλά χρόνια. Ξεκίνησα την επαγγελματική μου διαδρομή από το οικονομικό περιοδικό «Αγορά», συνέχισα στον «Οικονομικό Ταχυδρόμο» και στο «Βήμα», ενώ ακολούθησαν συνεργασίες με το περιοδικό «Γυναίκα», το οικονομικό κανάλι SBC, καθώς και ανταποκρίσεις και σχολιασμός διεθνών και ευρωπαϊκών θεμάτων στο δίκτυο GRN. Η δημοσιογραφική μου πορεία ολοκληρώθηκε στο «Έθνος».
Η δημοσιογραφία με δίδαξε να παρατηρώ, να αμφισβητώ και να συνδέω γεγονότα. Με έμαθε να ακούω, να διαβάζω πίσω από τις λέξεις και να αντιλαμβάνομαι τις κοινωνικές και πολιτικές προεκτάσεις των εξελίξεων. Παράλληλα, εργάστηκα ως σύμβουλος σε κυβερνήσεις, διεθνείς οργανισμούς και ευρωπαϊκά προγράμματα, κάτι που μου έδωσε τη δυνατότητα να δω «από μέσα» πώς διαμορφώνονται οι πολιτικές αποφάσεις.
Αυτή η διπλή εμπειρία -της ενημέρωσης και της θεσμικής πράξης- ανέδειξε με τον πιο καθαρό τρόπο το χάσμα που συχνά υπάρχει ανάμεσα στη στρατηγική και την πραγματικότητα των πολιτών. Πολιτικές που σχεδιάζονται σωστά σε επίπεδο χαρτιού, αλλά δεν φτάνουν ποτέ ουσιαστικά στην κοινωνία. Αυτό το χάσμα υπήρξε καθοριστικό για μένα και με οδήγησε συνειδητά στη βιώσιμη ανάπτυξη και την εταιρική υπευθυνότητα, όχι ως μόδα ή επικοινωνιακό εργαλείο, αλλά ως αναγκαία συνθήκη κοινωνικής συνοχής.
Βιωσιμότητα: Τι ακριβώς σημαίνει και γιατί μας αφορά όλους;
Η βιώσιμη ανάπτυξη είναι μια έννοια που συχνά χρησιμοποιείται χωρίς να γίνεται πραγματικά κατανοητή. Γι’ αυτό έχει σημασία να ξεκινήσουμε από τα βασικά. Βιωσιμότητα είναι η δυνατότητα ενός συστήματος -περιβαλλοντικού, κοινωνικού ή οικονομικού- να διατηρηθεί μακροπρόθεσμα χωρίς να εξαντλεί τους πόρους του ή να υπονομεύει το μέλλον των επόμενων γενεών.
Η βιώσιμη ανάπτυξη είναι το πλαίσιο πολιτικών, στρατηγικών και πρακτικών που μας οδηγούν σε αυτόν τον στόχο. Με απλά λόγια, η βιωσιμότητα είναι το «τι» θέλουμε να πετύχουμε και η βιώσιμη ανάπτυξη το «πώς».
Για τον πολίτη, αυτό δεν είναι θεωρία. Μεταφράζεται στην ποιότητα του αέρα που αναπνέει, στην πρόσβαση σε καθαρό νερό, στη σταθερότητα της εργασίας του, στη συνοχή της κοινωνίας και στην ανθεκτικότητα της τοπικής οικονομίας απέναντι σε κρίσεις, οικονομικές, υγειονομικές ή κλιματικές. Είναι άμεσα συνδεδεμένη με την καθημερινότητα όλων μας.
Στην Ελλάδα, η συζήτηση γύρω από τη βιωσιμότητα συχνά περιορίζεται σε αποσπασματικές δράσεις ή σε επίπεδο επικοινωνίας. Αυτό που λείπει είναι η συστηματική ενσωμάτωση της βιώσιμης σκέψης στον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουμε πολιτικές, επενδύσεις και τοπική ανάπτυξη. Δεν πρόκειται για ιδεολογία, αλλά για αναγκαιότητα, ειδικά σε μια χώρα που έχει βιώσει αλλεπάλληλες κρίσεις.
Σε αυτό το πλαίσιο, η εταιρική υπευθυνότητα λειτουργεί ως πρακτικό εργαλείο εφαρμογής πολιτικών βιώσιμης ανάπτυξης, ενώ τα κριτήρια ESG προσφέρουν μηχανισμούς αξιολόγησης, διαφάνειας και λογοδοσίας. Το ζητούμενο δεν είναι οι δείκτες αυτοί καθαυτοί, αλλά το πώς μεταφράζονται σε πραγματική βελτίωση της ζωής των πολιτών.
Σε μια περίοδο κατά την οποία οι κοινωνίες δοκιμάζονται από διαδοχικές κρίσεις, η βιώσιμη ανάπτυξη δεν μπορεί, πλέον, να αντιμετωπίζεται ως πολυτέλεια ή ως συμπληρωματική πολιτική. Είναι εργαλείο ανθεκτικότητας. Αφορά το πώς προετοιμάζουμε τις κοινωνίες μας, ώστε να αντέχουν σε πιέσεις, να προσαρμόζονται και να μην καταρρέουν με την πρώτη αναταραχή.
Για χώρες όπως η Ελλάδα, με έντονες περιφερειακές ανισότητες, δημογραφική γήρανση και ιστορικά ελλείμματα εμπιστοσύνης στους θεσμούς, η βιωσιμότητα συνδέεται άμεσα με την κοινωνική συνοχή. Δεν είναι μόνο περιβάλλον ή οικονομία. Είναι και το πώς κρατάς τις τοπικές κοινωνίες «ζωντανές», πώς δίνεις λόγο στους πολίτες, πώς δημιουργείς συνθήκες, ώστε οι νέοι να μπορούν να μείνουν και να δημιουργήσουν στον τόπο τους.
Αν δεν υπάρξει αυτή η ολιστική προσέγγιση, τότε ακόμη και οι πιο φιλόδοξες στρατηγικές κινδυνεύουν να μείνουν κενό γράμμα. Η βιωσιμότητα, τελικά, δεν είναι στόχος του μέλλοντος, αλλά προϋπόθεση του παρόντος.
Πώς βλέπεις σήμερα τη γυναικεία επιχειρηματικότητα;
Η επιχειρηματικότητα, θεωρητικά, δεν έχει φύλο. Στην πράξη, όμως, οι ανισότητες παραμένουν. Στο παραδοσιακό επιχειρείν, οι γυναίκες έχουν έντονη παρουσία, κυρίως στο εμπόριο και τον τουρισμό, αλλά συχνά καλούνται να ισορροπήσουν πολλαπλούς ρόλους -επαγγελματικούς, οικογενειακούς και κοινωνικούς- γεγονός που δημιουργεί πρόσθετα εμπόδια.
Στη νεοφυή επιχειρηματικότητα παρατηρείται σαφής βελτίωση, με αυξανόμενη συμμετοχή γυναικών και περισσότερα προγράμματα στήριξης. Ωστόσο, τα κοινωνικά στερεότυπα, η πρόσβαση στη χρηματοδότηση και η εξισορρόπηση προσωπικής και επαγγελματικής ζωής εξακολουθούν να αποτελούν ουσιαστικές προκλήσεις που δεν έχουν ακόμη ξεπεραστεί.
Ποιο είναι το επόμενο επιχειρηματικό σου βήμα;
Στο BeyondCSR λειτουργούμε με project-based consulting, γιατί πιστεύουμε ότι, τα έργα δημιουργούν απτό και μετρήσιμο αποτέλεσμα. Επιτρέπουν τη συνεργασία κράτους, αυτοδιοίκησης, επιχειρήσεων, κοινωνίας των πολιτών και ακαδημαϊκής κοινότητας, χτίζοντας σχέσεις εμπιστοσύνης και συνέργειας.
Το Blue Heritage Project αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της φιλοσοφίας. Ξεκίνησε με το Blue Heritage Forum στη Φλώρινα και στοχεύει στη σύνδεση της κυκλικής, της αναγεννητικής και της γαλάζιας οικονομίας με τον πολιτισμό και την τοπική ταυτότητα. Δεν πρόκειται για ένα «event», αλλά για μια διαδικασία μακράς πνοής, που επιδιώκει να δώσει φωνή στις τοπικές κοινωνίες, να κρατήσει τους νέους στον τόπο τους και να δημιουργήσει βιώσιμες τοπικές οικονομίες με διάρκεια.
Δεν ζεις στην Αθήνα, αλλά στην Ύδρα. Πώς προέκυψε αυτή η επιλογή;
Η μετακόμιση στην Ύδρα ήταν μέρος ενός βαθύτερου επαναπροσδιορισμού. Μετά από χρόνια έντονων επαγγελματικών ρυθμών, ένιωσα την ανάγκη για χώρο, σιωπή και ορίζοντα. Η Ύδρα προσφέρει μια σπάνια ισορροπία: Γαλήνη, απουσία τροχοφόρων, αλλά και εύκολη πρόσβαση στην Αθήνα.
Πώς βλέπεις τις επενδύσεις και την οικονομική ανάπτυξη στη χώρα;
Οι επενδύσεις έχουν αυξηθεί και αποτελούν βασικό μοχλό ανάπτυξης. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, είναι πώς αυτή η ανάπτυξη μεταφράζεται σε κοινωνική συνοχή, ανθεκτικότητα και πραγματική βελτίωση της ζωής των πολιτών.
Ποιο είναι το μότο σου;
Δεν θα το έλεγα μότο, αλλά πιστεύω βαθιά ότι, η βιωσιμότητα και η ανθεκτικότητα ξεκινούν από εμάς τους ίδιους.
Κλείνοντας, ποιος θα ήθελες να είναι ο επίλογος αυτής της συνέντευξης;
Ζούμε σε μια εποχή διαρκών αλλαγών και κρίσεων. Η ανθεκτικότητα δεν είναι πολυτέλεια, είναι αναγκαιότητα. Είναι το χαρακτηριστικό των ανθρώπων και των κοινωνιών που επιλέγουν να μαθαίνουν, να προσαρμόζονται και να χαράσσουν τον δικό τους δρόμο με ευθύνη και συνείδηση.
