Δυναμική ανάκαμψη και προκλήσεις για τον κατασκευαστικό κλάδο στην Ελλάδα σύμφωνα με μελέτη του ΙΟΒΕ
Η ισχυρή αναζωογόνηση του κατασκευαστικού τομέα στην Ελλάδα και οι θετικές, αν και επισφαλείς, προοπτικές για τα επόμενα χρόνια, αναδεικνύονται μέσα από τη νέα μελέτη του Ιδρύματος Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών (ΙΟΒΕ), με τίτλο «Τάσεις, προκλήσεις και προοπτικές ανάπτυξης των Κατασκευών στην Ελλάδα – 2025».
Η μελέτη παρουσιάστηκε σε ειδική εκδήλωση που διοργανώθηκε από το Ταμείο Μηχανικών Εργοληπτών Δημοσίων Έργων (ΤΜΕΔΕ), το Ινστιτούτο ΤΕΕ-ΤΜΕΔΕ και το ΙΟΒΕ. Το βασικό συμπέρασμα της έρευνας είναι πως ο κλάδος των κατασκευών έχει σημειώσει εντυπωσιακή άνοδο, με το αντικείμενο να υπερδιπλασιάζεται από το 2020 έως το 2024, και οι προβλέψεις δείχνουν περαιτέρω ενίσχυση μέχρι το 2026, κυρίως χάρη στη στήριξη εθνικών και ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων.
Ωστόσο, οι επενδύσεις, ιδιαίτερα στον τομέα της κατοικίας, επηρεάζονται αρνητικά από την εκκρεμότητα νομοθετικών ρυθμίσεων και την καθυστέρηση στον πολεοδομικό σχεδιασμό, εξαιτίας των συνταγματικών ζητημάτων που προέκυψαν με την ακύρωση ρυθμίσεων του Νέου Οικοδομικού Κανονισμού (ΝΟΚ) από το Συμβούλιο της Επικρατείας, αλλά και των περιορισμών στην εκτός σχεδίου δόμηση.
Σύμφωνα με το ΙΟΒΕ, τα έργα που εντάσσονται στο Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και οι πόροι του ΕΣΠΑ 2021–2027, σε συνδυασμό με τις ιδιωτικές επενδύσεις, αναμένεται να κινητοποιήσουν συνολικά άνω των 31 δισ. ευρώ για την περίοδο 2025-2026, συμπεριλαμβανομένων των τραπεζικών χρηματοδοτήσεων. Η αύξηση των επενδύσεων, κυρίως στις υποδομές, εκτιμάται ότι θα ενισχύσει περαιτέρω το ποσοστό του τομέα στο ΑΕΠ.
Ο Πρόεδρος του ΤΜΕΔΕ, κ. Κωνσταντίνος Μακέδος, τόνισε την ανάγκη επιτάχυνσης της αναπτυξιακής δυναμικής του τεχνικού κόσμου, επισημαίνοντας κρίσιμες προκλήσεις όπως η πρόσβαση στη χρηματοδότηση, η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού, η ανάγκη για πιστοποιήσεις και η ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών. Παράλληλα, αναφέρθηκε στη σημασία της στρατηγικής αντιμετώπισης θεμάτων όπως η αβεβαιότητα που προκαλούν οι εξελίξεις γύρω από το ΝΟΚ και η εκτός σχεδίου δόμηση, καθώς και η ανάγκη ενσωμάτωσης του κλιματικού κινδύνου στις επενδύσεις.
Ο Γενικός Διευθυντής του ΙΟΒΕ, κ. Νίκος Βέττας, υπογράμμισε πως, παρά την ανοδική πορεία του κλάδου, υπάρχουν προκλήσεις που σχετίζονται με το αυξημένο κόστος χρηματοδότησης και την έλλειψη ανθρώπινου δυναμικού, ενώ σημείωσε πως η αβεβαιότητα στις διεθνείς αγορές ενδέχεται να επηρεάσει την πορεία του τομέα το επόμενο διάστημα.
Η εικόνα του κλάδου σήμερα
Το 2024, η αξία παραγωγής του κατασκευαστικού τομέα εκτιμήθηκε στα 15,7 δισ. ευρώ, υπερδιπλάσια από τα επίπεδα του 2020 (7,2 δισ. ευρώ). Ο αριθμός των απασχολούμενων στον κλάδο αυξήθηκε σε 210.000 εργαζόμενους, ενώ οι απασχολούμενοι σε αρχιτεκτονικές και μηχανικές δραστηριότητες έφτασαν τους 90.000, σημειώνοντας αξιοσημείωτη αύξηση σε σχέση με το 2020.
Οι επενδύσεις στις κατασκευές αντιπροσώπευαν το 6% του ΑΕΠ το 2024, ενώ παρά τις σημαντικές αυξήσεις, το ποσοστό παραμένει χαμηλότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ. Οι δημόσιες επενδύσεις σε υποδομές διπλασιάστηκαν από το 2019 και αναμένεται να αυξηθούν περαιτέρω μέχρι το 2026.
Η συνολική αξία των δημόσιων συμβάσεων έργων αυξήθηκε από 2,3 δισ. ευρώ το 2018 σε 5,3 δισ. ευρώ το 2024, με αποκορύφωμα τα 6,2 δισ. ευρώ το 2023. Το ανεκτέλεστο υπόλοιπο των μεγάλων κατασκευαστικών εταιρειών διαμορφώθηκε στα 13,07 δισ. ευρώ το 2024, με τις υπό υπογραφή συμβάσεις να ανεβάζουν το σύνολο στα 17,36 δισ. ευρώ.
Οι εκδοθείσες οικοδομικές άδειες την περίοδο 2018-2024 αντιστοιχούν συνολικά σε 191.000 κατοικίες, με σημαντική άνοδο το 2024. Ωστόσο, η θετική αυτή τάση ανακόπηκε στις αρχές του 2025 λόγω των ακυρώσεων του ΝΟΚ και των σχετικών πολεοδομικών ανακατατάξεων.
Μελλοντικές εξελίξεις και επενδυτικές ανάγκες
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, κατά τη διετία 2025-2026, έργα συνολικής αξίας 8,7 δισ. ευρώ θα στηριχθούν από επιχορηγήσεις και δάνεια μέσω του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, ενώ σημαντικές επενδύσεις θα συνεχιστούν με τη στήριξη του ΕΣΠΑ και άλλων πόρων.
Η μελέτη εξετάζει δύο σενάρια για την πορεία του τομέα: στο βασικό (συντηρητικό) σενάριο, οι επενδύσεις στις Κατασκευές θα φτάσουν το 7,2% του ΑΕΠ το 2026, ενώ η επένδυση σε κατοικίες αναμένεται να περιοριστεί στο 2,4% του ΑΕΠ, υποχωρώντας σε αξία σε σχέση με το 2024.
Παράλληλα, η ανάγκη για τραπεζική χρηματοδότηση ενισχύεται, με τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις να απορροφούν την πλειονότητα των νέων δανείων. Το κόστος δανεισμού παραμένει υψηλό σε σχέση με την Ευρωζώνη, αν και καταγράφεται τάση αποκλιμάκωσης.
Οι βασικές προκλήσεις του κλάδου
Η έλλειψη εργατικού δυναμικού, οι δυσκολίες πρόσβασης στη χρηματοδότηση και οι καθυστερήσεις πληρωμών, ειδικά στον τομέα των δημοσίων έργων, εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικά εμπόδια. Η απασχόληση αναμένεται να αυξηθεί στις 236.000 θέσεις εργασίας την περίοδο 2025-2026.
Η ανάπτυξη πιστοποιήσεων δεξιοτήτων και επαγγελματικής επάρκειας, η χρήση νέων τεχνολογιών και η συστηματική αναθεώρηση των τιμών κατασκευών αποτελούν κρίσιμους παράγοντες για τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας και της ανθεκτικότητας του τομέα.
Η περίοδος μετά το 2026 ενδέχεται να παρουσιάσει μείωση της δραστηριότητας, ωστόσο η ύπαρξη αποθέματος έργων υποδομής, έργων ΣΔΙΤ και οι επενδύσεις για την ενεργειακή αναβάθμιση των κτιρίων λόγω της πράσινης μετάβασης αναμένεται να στηρίξουν την αγορά.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ανάγκη για ένα σύγχρονο και λειτουργικό σύστημα προσδιορισμού κόστους και τεχνικών προδιαγραφών που θα μειώσει την αβεβαιότητα στους διαγωνισμούς και θα ενισχύσει την ποιότητα των έργων.
Η αξιοποίηση τεχνολογιών όπως το BIM και οι εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης αναμένεται να αλλάξουν σημαντικά τον κλάδο, ενώ οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής επηρεάζουν ήδη τη σχεδίαση, την κατασκευή και τη συντήρηση των υποδομών.
