Γράφει ο Βασίλης Ταλαμάγκας
Η κατανόηση της ιρανικής εξωτερικής πολιτικής απαιτεί ανάλυση πέρα από τη γεωπολιτική ισχύ, καθώς η ιδεολογία και η θρησκεία αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες που διαμορφώνουν τις επιλογές της Τεχεράνης διεθνώς.
Η Μέση Ανατολή αποτελεί εδώ και δεκαετίες ένα από τα πιο σύνθετα γεωπολιτικά πεδία στον κόσμο, όπου οι συγκρούσεις δεν περιορίζονται μόνο σε στρατιωτικά ή οικονομικά συμφέροντα, αλλά επεκτείνονται βαθιά στο επίπεδο των ιδεών και των ταυτοτήτων. Σε αυτό το πλαίσιο, το Ιράν ξεχωρίζει ως μια περίπτωση κράτους που αντιλαμβάνεται τον πόλεμο όχι μόνο ως σύγκρουση ισχύος, αλλά και ως αντιπαράθεση ιδεολογιών. Η στάση αυτή έχει τις ρίζες της στην Ισλαμική Επανάσταση του 1979, η οποία διαμόρφωσε τον χαρακτήρα της σύγχρονης ιρανικής πολιτείας.
Πριν από την Επανάσταση, το Ιράν ήταν μια μοναρχία με έντονο δυτικό προσανατολισμό. Η ανατροπή του σάχη και η άνοδος του Χομεϊνί σηματοδότησαν μια ριζική αλλαγή και τη δημιουργία μιας «ισλαμικής δημοκρατίας», όπου η πολιτική εξουσία αντλεί τη νομιμοποίησή της από τη θρησκεία. Σε αυτό το σύστημα, η διάκριση μεταξύ κράτους και θρησκείας σχεδόν εξαφανίζεται, με αποτέλεσμα η εξωτερική πολιτική να αποκτά και θεολογική διάσταση.
Η ιδέα ότι το Ισλάμ μπορεί να λειτουργήσει ως ολοκληρωμένη πολιτική ιδεολογία δεν γεννήθηκε στο Ιράν. Είχε ήδη διαμορφωθεί μέσα από στοχαστές όπως ο Αμπούλ Αλά Μαουντούντι, ο οποίος υποστήριξε ότι η θρησκεία πρέπει να καθορίζει κάθε πτυχή της δημόσιας ζωής. Σύμφωνα με αυτήν τη λογική, το κράτος δεν είναι απλώς ένας διοικητικός μηχανισμός, αλλά το μέσο για την εφαρμογή ενός θεϊκού σχεδίου. Η έννοια της τζιχάντ, σε αυτό το πλαίσιο, αποκτά και πολιτική διάσταση, αφού δεν αφορά μόνο την πνευματική προσπάθεια, αλλά και την ενεργή προώθηση ενός συγκεκριμένου κοινωνικού και πολιτικού μοντέλου.
Στο Ιράν, αυτές οι ιδέες απέκτησαν πρακτική εφαρμογή. Η Επανάσταση του 1979 δεν ήταν απλώς μια αλλαγή καθεστώτος, αλλά μια προσπάθεια οικοδόμησης ενός νέου τύπου κοινωνίας. Το ιρανικό κράτος αυτοπροσδιορίζεται ως φορέας μιας αποστολής με στόχο την υπεράσπιση και εξάπλωση μιας συγκεκριμένης εκδοχής του πολιτικού Ισλάμ. Αυτό εξηγεί γιατί πολλές από τις συγκρούσεις στις οποίες εμπλέκεται, άμεσα ή έμμεσα, αντιμετωπίζονται από την Τεχεράνη ως ιδεολογικές αναμετρήσεις.
Παράλληλα, η εμπειρία της αποικιοκρατίας και η αντίδραση στη δυτική επιρροή ενίσχυσαν αυτήν τη νοοτροπία. Για μεγάλο μέρος της ιρανικής ηγεσίας η αντιπαράθεση με τη Δύση δεν είναι μόνο γεωπολιτική αλλά και πολιτισμική. Το Ιράν βλέπει τον εαυτό του ως αντίβαρο σε ένα διεθνές σύστημα που θεωρεί ότι επιβάλλει ξένα πρότυπα διακυβέρνησης και αξιών. Έτσι, κάθε σύγκρουση αποκτά έναν ευρύτερο συμβολισμό και παρουσιάζεται ως αγώνας ανεξαρτησίας και διατήρησης ταυτότητας.
Επιπλέον, το ιρανικό καθεστώς χρησιμοποιεί την ιδεολογία ως μέσο εσωτερικής συνοχής. Σε μια κοινωνία με πολιτικές και κοινωνικές αντιθέσεις, η επίκληση ενός «ανώτερου σκοπού» λειτουργεί συσπειρωτικά. Η έννοια του αγώνα, είτε στρατιωτικού είτε ιδεολογικού, συμβάλλει στη νομιμοποίηση της εξουσίας και στη διατήρηση της πολιτικής σταθερότητας.
Το Ιράν είναι βέβαιο ότι αντιμετωπίζει τον πόλεμο ως σύγκρουση ιδεολογιών, επειδή η ίδια του η ύπαρξη ως κράτους είναι στενά συνδεδεμένη με μια συγκεκριμένη ιδεολογική αφήγηση. Η κληρονομιά της Επανάστασης, η επιρροή του πολιτικού Ισλάμ και η αντιπαράθεση με τη Δύση συνθέτουν ένα πλαίσιο όπου η ισχύς και οι ιδέες είναι άρρηκτα συνδεδεμένες.
Σε αυτήν τη λογική, οι συγκρούσεις δεν κρίνονται μόνο στα πεδία των μαχών, αλλά και στο επίπεδο της πίστης, της ταυτότητας και της πολιτικής κοσμοθεωρίας. Και σε κάθε περίπτωση, δεν τελειώνουν εύκολα.
