Μάρτιος του 1912. Πού να πάω, τι να κάνω; Αποφασίζω να πάω στο Εργατικό Κέντρο Αθηνών. Ηξερα την τυπογραφία την παλιά και ήλπιζα να βρω κάποια δουλειά.
Μπαίνοντας βλέπω την εικόνα του Χριστού. «Τι είναι αυτός;», τους ρωτώ. «Ο Χριστός, δεν τον ξέρεις;». «Τον ξέρω» λέω, «αλλά τι δουλειά έχει εδώ; Εδώ είναι εργατικό κέντρο, όχι εκκλησία, παλεύετε για τα δίκαια των εργαζομένων». «Γι’ αυτό τον βάλαμε»μου λένε. «Ο Χριστός είναι ο προστάτης των φτωχών και της Δικαιοσύνης». «Όχι», λέω εγώ, «ο άνθρωπος για τους εργάτες είναι ο Μαρξ». «Μαρξ, ποιος είναι αυτός;» ρωτούν.
Το επεισόδιο με τον Χριστό και το ότι ήμουν Eβραίος τούς έκανε ψυχρούς απέναντί μου, αν και σοσιαλιστές. Τι σοσιαλιστές, δηλαδή…
Η ΣΥΓΚΛΟΝΙΣΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ενός 92άχρονου περιπτερά που πέθανε στο Τελ Αβίβ.
ΣΤΙΣ 16 ΜΑΪΟΥ 1979, πεθαίνει ο ΑΒΡΑΑΜ ΜΠΕΝΑΡΟΓΙΑ, Eβραίος σοσιαλιστής που πρωταγωνίστησε στην ίδρυση της «Φεντερασιόν», του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδας (ΣΕΚΕ) και της Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών Ελλάδας (ΓΣΕΕ).
ΣΥΝΕΛΗΦΘΗ, ΔΙΚΑΣΤΗΚΕ, φυλακίστηκε και εξορίστηκε αρκετές φορές στα ελληνικά ξερονήσια, για τη δράση του στο εργατικό και σοσιαλιστικό κίνημα. Ολόκληρη η οικογένειά του ξεκληρίστηκε, αλλά εκείνος επέζησε ακόμη κι απ’ το Άουσβιτς.
ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ ΣΤΟ ΛΟΜ της Βουλγαρίας, αλλά λίγες εβδομάδες μετά οι γονείς του μετακόμισαν στο γειτονικό Βίντιν (Βιδίνιο). Ήταν δάσκαλος και τυπογράφος στην Βουλγαρία (μιλούσε και έγραφε έξι γλώσσες), αλλά ο ίδιος έλεγε ότι προτίμησε να κάνει ταπεινές δουλειές για να είναι κοντά στο προλεταριάτο. Έζησε για λίγο στο Βελιγράδι και τη Φιλιππούπολη και το 1908 μετακόμισε στη Θεσσαλονίκη (τότε πόλη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας).
ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ άρχισε να εργάζεται σε καπναποθήκες. Μαζί με άλλους, Εβραίους κυρίως, σοσιαλιστές οι οποίοι αγωνίζονταν και ενάντια στον «αντιδραστικό σιωνισμό», πρωταγωνίστησε στην ίδρυση της θρυλικής «Φεντερασιόν» («Federasion Sosialista Lavoradera de Saloniko» στα ισπανοεβραϊκά, που σήμαινε στα ελληνικά «Σοσιαλιστική Εργατική Ομοσπονδία Θεσσαλονίκης») στην οθωμανοκρατούμενη ακόμα Θεσσαλονίκη.
Η ΠΡΩΤΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ της «Φεντερασιόν» ήταν η έκδοση μιας εβδομαδιαίας εφημερίδας, υπό τον τίτλο «Εφημερίς του Εργάτου», σε τέσσερις γλώσσες: εβραϊκά, ελληνικά, τουρκικά και βουλγαρικά. Αργότερα, η εφημερίδα άλλαξε τον τίτλο της σε «Εργατική Αλληλεγγύη» και τελικώς σε «Αβάντι», με εκδότη τον Αλμπέρτο Αρδίττι.
Η «ΦΕΝΤΕΡΑΣΙΟΝ» προσπαθούσε να αποκρούσει την επιρροή των σιωνιστικών οργανώσεων στην εβραϊκή εργατική τάξη της Θεσσαλονίκης, ακόμα και οργανώνοντας συζητήσεις αντιπαράθεσης με γνωστά στελέχη, όπως τον μετέπειτα πρόεδρο του Ισραήλ, Μπεν Γκουριόν. Ένα από τα πρώτα κείμενα που δημοσίευσε ο Μπεναρόγια το 1908 -πριν εγκατασταθεί στη Θεσσαλονίκη- ήταν «Το Εβραϊκό Ζήτημα και η Σοσιαλδημοκρατία» στο οποίο απέρριπτε τον σιωνισμό.
Ο ΜΠΕΝΑΡΟΓΙΑ, αλλά και άλλοι δημοκρατικοί, είδαν αρχικά με συμπάθεια το «αστικό κίνημα των Νεότουρκων» το 1908 ενάντια στον Σουλτάνο, που εμφανίστηκε ως κίνημα εκδημοκρατισμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Έτσι είχε κερδίσει σημαντική λαϊκή υποστήριξη: Έμποροι, τεχνίτες αλλά και πολλοί εργάτες, τμήματα των δημοσίων υπαλλήλων κ.ά.
Η ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ του Μπεναρόγια δεν ήταν μόνο θεωρητική αλλά και ένοπλη. Ο ίδιος πήρε μέρος στην επιτυχημένη εκστρατεία των Νεότουρκων κατά των Οθωμανών της Κωνσταντινούπολης. Γρήγορα όμως οι ελπίδες του -όπως και όλων των λαικών στρωμάτων που υποστήριξαν τους Νεότουρκους- διαψεύστηκαν. Το κίνημα των Νεότουρκων του Κεμάλ Ατατούρκ, που τελικά κατέληξε στον σφαγιασμό Ελλήνων και Αρμενίων, ξεκίνησε ως προοδευτικό κίνημα. Οι σοσιαλιστές της εποχής το στήριξαν μέχρι που άρχισε να τους κυνηγά κι αυτούς. Οι μεγάλες απεργίες του 1908 διοργανώθηκαν απο τον Μπεναρόγια. Οι Νεότουρκοι τον συνέλαβαν μαζί με όλους τους υπόλοιπους αρχηγούς των κινητοποιήσεων.
ΤΟΝ ΝΟΕΜΒΡΙΟ ΤΟΥ 1910 και τον Ιούνιο του 1911 οι οθωμανικές αρχές τον εξόρισαν στη Σερβία με την κατηγορία της συνωμοσίας για τη δολοφονία του σουλτάνου Μωάμεθ Ε’ όταν ο τελευταίος θα επισκέπτονταν τη Θεσσαλονίκη και τον Φεβρουάριο του 1912 τον εξόρισαν στην Αθήνα (απο εκεί και οι αναμνήσεις του από το Εργατικό Κέντρο της πόλης). Στη συνέχεια, ταξίδεψε στη Γαλλία και εκεί συνάντησε τον σοσιαλιστή πολιτικό Ζαν Ζωρές.
Η ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ενσωματώθηκε στην Ελλάδα στα τέλη του 1912, ο ελληνικός στρατός πήρε τη Θεσσαλονίκη και όλοι οι κάτοικοι της (όσοι θέλησαν να μείνουν) έγιναν Έλληνες υπήκοοι.
Ο ΜΠΕΝΑΡΟΓΙΑ πρωταγωνίστησε στο ελληνικό εργατικό και συνδικαλιστικό κίνημα. Η «Φεντερασιόν» πρωτοστάτησε στην ίδρυση της ΓΣΕΕ και στην ίδρυση του ΣΕΚΕ, μετέπειτα ΚΚΕ.
ΣΤΙΣ ΕΚΛΟΓΕΣ ΤΟΥ 1915, η «Φεντερασιόν» μπήκε στη Βουλή με δύο βουλευτές, τον Εβραίο Αλμπέρτο Κουριέλ και τον Έλληνα Αριστοτέλη Σίδερι, με ψήφους κυρίως από τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης. Ο Μπεναρόγια απουσίαζε τότε από την ενεργό δράση γιατί είχε εξοριστεί στη Νάξο από το 1914, μετά από μια εικοσαήμερη μαχητική απεργία καπνεργατών. Αφέθηκε ελεύθερος το 1917.
ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΗΣΕ ΣΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ της Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών Ελλάδος (ΓΣΕΕ) και του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδος (ΣΕΚΕ, μετέπειτα ΚΚΕ) στον Πειραιά, τον Νοέμβριο του 1918.
ΤΟΝ ΙΟΥΛΙΟ ΤΟΥ 1919 συνελήφθη και εκτοπίστηκε στη Φολέγανδρο μαζί με την ηγετική ομάδα της ΓΣΕΕ (μέλος της οποίας ήταν και ο ίδιος). Ακολούθησε η πρώτη διήμερη πανελλαδική πολιτική απεργία, στις 8 και 9 Ιουλίου 1919, με αίτημα την επιστροφή τους από την εξορία.
ΟΠΩΣ ΚΑΙ ΤΟ ΣΕΚΕ, ο Μπεναρόγια τάχθηκε ενάντια «στην ιμπεριαλιστική εκστρατεία στη Μικρά Ασία». Το 1920 έστρεψε όλη την εβραϊκή κοινότητα εναντίον του Ελευθέριου Βενιζέλου επειδή διαφωνούσε με τη συνέχιση του πολέμου στη Μικρά Ασία, θεωρώντας τον καθαρά ιμπεριαλιστικό.
ΤΟ 1920, ΜΕ ΑΠΟΦΑΣΗ του 2ου Συνεδρίου του, το ΣΕΚΕ πρόσθεσε τη λέξη «Κομμουνιστικό» στον τίτλο του (ΣΕΚΚΕ) και προσχώρησε στη Γ’ Κομμουνιστική Διεθνή (Κόμιντερν).
ΤΟΝ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟ ΤΟΥ 1921 ο Μπεναρόγια πρωτοστάτησε σε εργατική συγκέντρωση στον Βόλο, η οποία κατέληξε σε εκτεταμένα επεισόδια και συλλήψεις («Φεβρουαριανά»). Προφυλακίστηκε και παρέμεινε φυλακισμένος επί περίπου δύο χρόνια.
ΣΤΙΣ 19 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1922 συνήλθε η Α’ Πανελλαδική Συνδιάσκεψη του ΣΕΚΕ. Εκεί, ο Μπεναρόγια και άλλα στελέχη υποστήριξαν την αναθεώρηση της γραμμής του κόμματος και την εγκατάλειψη των επαναστατικών του θέσεων. Πίστευαν πως δεν υπάρχουν επαναστατικές συνθήκες στην Ελλάδα. Πέτυχαν να υιοθετήσει το κόμμα τη θέση της «μακράς νομίμου υπάρξεως». Όμως, η όξυνση των ταξικών αγώνων, η εμφάνιση μιας νέας γενιάς στελεχών με σαφή προσανατολισμό προς την Τρίτη Διεθνή και η επιστροφή των κομμουνιστών φαντάρων απο τη Μικρά Ασία άλλαξαν τα δεδομένα.
ΛΙΓΟΥΣ ΜΗΝΕΣ ΜΕΤΑ, τον Νοέμβριο του ίδιου έτους, έγινε έκτακτο Συνέδριο του ΣΕΚΕ και η γραμμή της «μακράς νομίμου υπάρξεως» καταδικάστηκε.
ΤΟ 1924 ΤΟ ΣΕΚΕ πήρε την ονομασία ΚΚΕ. Νέος γραμματέας της Κ.Ε. εκλέχτηκε ο τροτσκιστής Παντελής Πουλιόπουλος (κατά τη διάρκεια του ελληνοτουρκικού πολέμου 1919-1922, μαζί με τον Γιώργη Νίκολη, ήταν από τους κύριους οργανωτές της αντιπολεμικής δράσης στο μέτωπο. Συμμετείχε στη σύνταξη της εφημερίδας «Ερυθρός Φρουρός» και στην οργάνωση αντιπολεμικών κομμουνιστικών πυρήνων στις μονάδες της Στρατιάς Μικράς Ασίας). Ο Πουλιόπουλος διετέλεσε Γ.Γ. του ΚΚΕ από το 1924 έως το 1926. Εκτελέστηκε από τους Ιταλούς τον Ιούνιο του 1943 στο Κούρνοβο, μαζί με 105 άλλους αγωνιστές.
Ο ΜΠΕΝΑΡΟΓΙΑ ΔΙΑΓΡΑΦΤΗΚΕ από το κόμμα το 1924 ως οπορτουνιστής. Μετά τη διαγραφή του προσπάθησε να δημιουργήσει σοσιαλδημοκρατικό κόμμα, αλλά οι προσπάθειες απέτυχαν.
ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΟΙΤΑΛΙΚΟ ΠΟΛΕΜΟ του 1940-1941, έχασε τον πρωτότοκο γιο του Λάζαρο. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, οι Γερμανοί συνέλαβαν τη γυναίκα του και την έστειλαν σε στρατόπεδο εξόντωσης, απ’ όπου δεν ξαναγύρισε ποτέ. Ο δεύτερος γιος του, ο Μάριος, φυγαδεύτηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ ο ίδιος συνελήφθη και κρατήθηκε στο Άουτσβιτς επί ενάμιση χρόνο.
ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΘΗΚΕ από τους Συμμάχους και το 1945 επέστρεψε στην Ελλάδα. Επιστρέφοντας πήρε μέρος στην ίδρυση της Σοσιαλιστικής Εργατικής Ένωσης με τον Τερζάκη, τον Πουλιόπουλο και τον Καζαντζάκη, προσπαθώντας να υπάρξει πολιτική ενοποίηση όλων των σκόρπιων σοσιαλιστικών δυνάμεων της εποχής. Δεν είχαν πάντως μεγάλη επιτυχία.
ΓΙΑ ΠΟΛΛΑ ΧΡΟΝΙΑ ο Μπεναρόγια ήταν αντίθετος με το σιωνιστικό όραμα της δημιουργίας Eβραϊκού κράτους. Θεωρούσε πως η δημιουργία του κράτους του Ισραήλ δεν είχε νόημα, όταν ο στόχος ήταν η κοινωνία να προχωρήσει σε σοσιαλιστική αλλαγή. Παρ’ όλους τους ενδοιασμούς του, το 1952 έκανε ένα αναγνωριστικό ταξίδι στο νεοσύστατο τότε κράτος του Ισραήλ.
ΩΣΤΟΣΟ, ΤΟ 1953 μετανάστευσε και εγκαταστάθηκε μόνιμα για το υπόλοιπο της ζωής του στο Τελ Αβίβ όπου έζησε μια φτωχή ζωή, σαν περιπτεράς. Έλαβε και μια μικρή σύνταξη από το ελληνικό κράτος. Συνέχισε να έχει επαφές με την Ελλάδα.
ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ της ζωής του παρέμεινε σοσιαλδημοκράτης, που ασκούσε κριτική στην ΕΣΣΔ. Πέθανε στις 16 Μαΐου 1979, σε ηλικία 92 ετών, στη Χολόν, ένα προάστιο του Τελ Αβίβ.
Η συγκλονιστική ζωή του Αβραάμ Μπεναρόγια. Πέθανε σε ηλικία 92 χρονών. Στο τέλος της ζωής του ήταν ένας «κάπως περίεργος» περιπτεράς στο Τελ Αβίβ
Ο Αβραάμ εξόριστος στη Νάξο
Η πολύγλωσση εφημερίδα «Αβάντι» (Θεσσαλονίκη, 1914)
Εργατικά στελέχη που φυλακίστηκαν για τα «Φεβρουαριανά» του Βόλου το 1921. Στην πρώτη σειρά Αποστολίδης, Θέος, Μπεναρόγια. Στη δεύτερη σειρά Γάτος (3ος), Κανάβας (5ος) Αδαμίδης και Βάϊος Παπανικολάου. Όρθιοι ψηλά οι Σαρόγλου (3ος) και Λέβη (4ος). Αποκορύφωμα των αγώνων της «Πανεργατικής», υπήρξαν τα γεγονότα του 1921, τα γνωστά ως «Φεβρουαριανά» του Βόλου. Με αφορμή τη σκανδαλώδη υπερτίμηση του ψωμιού, η «Πανεργατική», το Φεβρουάριο του 1921, οργάνωσε το ιστορικό συλλαλητήριο διαμαρτυρίας που πήρε τη μορφή επεισοδιακού ξεσπάσματος του πλήθους, με γενική αναταραχή, καταστροφές καταστημάτων και επαναστατικές εκδηλώσεις στην κεντρική ζώνη του Βόλου, όπου στην ουσία επί δύο μέρες καταλύθηκαν οι αρχές. Ο Βόλος κυριαρχούνταν από τις μάζες και μόνη εξουσία που αναγνωριζόταν ήταν η «Πανεργατική Ένωση». Αυτά όλα, μέχρις ότου έφθασαν ισχυρές στρατιωτικές δυνάμεις από τη Λάρισα για να επιβάλουν την τάξη. Και τότε απλώθηκε σε όλη την πόλη φοβερή τρομοκρατία. Συλλήψεις εκατοντάδων εργατών, τρομερά βασανιστήρια, λεηλασία των γραφείων των σωματείων, γενική θηριωδία.
Θίασος της Φεντερασιόν από εργάτες και διανοούμενους (περ. 1915)
Αφίσα του ΣΕΚΕ
Ο Παντελής Πουλιόπουλος, ιδρυτής του τροτσκιστικού ρεύματος στην Ελλάδα, διετέλεσε Γ.Γ. του ΚΚΕ από το 1924 έως το 1926, την εποχή δηλαδή που ο Μπεναρόγια διαγράφτηκε από τα κόμμα ως οπορτουνιστής. Ο Πουλιόπουλος διαγράφηκε με τη σειρά του και ο ίδιος από το ΚΚΕ τον Σεπτέμβριο του 1927 σαν λικβινταριστής
