Οι δημόσιες τοποθετήσεις για το μείζον θέμα των τελευταίων ημερών του καθηγητή Θεωρίας και Ιστορίας της Ιστοριογραφίας, Βαγγέλη Καραμανωλάκη, του καθηγητή Πολεοδομίας στη Σχολή Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ, Νίκου Μπελαβίλα και του ομότιμου καθηγητή Νεότερης ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αντώνη Λιάκου
Ο ρόλος της πλατείας Συντάγματος είναι ξεκάθαρα διττός. Από τη μια αποτελεί σύμβολο εθνικής μνήμης, από το 1932 με το Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη, και από την άλλη έναν ζωντανό δημόσιο χώρο όπου εκφράζεται η κοινωνία, από το 1843 κιόλας, όταν ο λαός διεκδικούσε από τα Ανάκτορα το Σύνταγμά του.
Γράφει η Τέτα Τσετσέκου
Χαραγμένα στο μνημείο, τα λόγια του Έκτορα «εις οιωνὸς άριστος αμύνεσθαι περί πάτρης» υπενθυμίζουν πως η ελευθερία δεν χαρίζεται, κερδίζεται με αγώνα.
«Κάθε μνημείο αποτελεί προϊόν μιας ιστορικής στιγμής. Έτσι και το μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη σχεδιάστηκε κατά τη μεσοπολεμική δικτατορία, αλλά έγινε σύμβολο της δημοκρατίας, θέλοντας να τιμήσει, όπως και σε όλη την Ευρώπη, τους αφανείς και ανώνυμους που χάθηκαν στο μέτωπο. Ήταν ένα μνημείο που ανεγέρθηκε για να υποδεχθεί τα πλήθη και να γίνει χώρος μεγάλων εκδηλώσεων, εξ ου και το μέγεθός του και η αρχιτεκτονική του, η οποία διαφοροποιείται από αντίστοιχα μνημεία στη Γαλλία ή στη Μεγάλη Βρετανία», γράφει σε δημόσια ανάρτησή του ο καθηγητής Θεωρίας και Ιστορίας της Ιστοριογραφίας, Βαγγέλης Καραμανωλάκης.
Στο ίδιο μήκος κύματος, ο Νίκος Μπελαβίλας, καθηγητής Πολεοδομίας στη Σχολή Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ και διευθυντής του Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος, με δημόσια ανάρτησή του επισημαίνει ότι τα εθνικά μνημεία και οι μεγάλες πλατείες είναι σύμβολα της κοινωνίας. Συγκεκριμένα αναφέρει: «Τα εθνικά μνημεία αποτελούν τα ύψιστα χωρικά σύμβολα των κοινωνιών. Όταν οι κοινωνίες θέλουν να δηλώσουν, να μνημονεύσουν, να υμνήσουν ή να θρηνήσουν συλλογικά, το πράττουν ενώπιον αυτών. Αυτή είναι η Βαστίλλη, η Κόκκινη Πλατεία, η Πλατεία Ταχρίρ, η Τιεν Αν Μεν, η Τραφάλγκαρ Σκουέαρ· σχεδόν όλες οι μεγάλες πλατείες της Ευρώπης και της Αμερικής. Οι μεγάλες πλατείες ταυτίζονται συχνά με το μνημείο της πόλης ή βρίσκονται δίπλα του».
Για πρώτη φορά τίθεται σήμερα μετ’ επιτάσεως το αίτημα να περιοριστεί η χρήση της πλατείας Συντάγματος από την κοινωνία, μετά την 23 ημερών απεργία πείνας του Πάνου Ρούτσι και το κύμα αλληλεγγύης που αναπτύχθηκε κατά τη διάρκεια του αγώνα του στην πλατεία. Όπως επισημαίνει ο καθηγητής Βαγγ. Καραμανωλάκης: «Η παρουσία του Π. Ρούτσι δεν “μόλυνε” το μνημείο ούτε αλλοίωσε τον χαρακτήρα του. Η επιλογή αυτού του τρόπου διαμαρτυρίας συνδέεται απόλυτα με την τραγικότητα και το βάρος του αιτήματος. Οι χρήσεις και οι λειτουργίες των μνημείων δεν καθορίζονται από κυβερνητικές αποφάσεις, αλλά από τις προσδοκίες, τα όνειρα, τις ανάγκες και τα αιτήματα μιας κοινωνίας. Μια απόφαση περιορισμού αυτής της λειτουργίας μπορεί να ανοίξει, φοβάται, νέα σελίδα στην ιστορία του μνημείου παρά να την κλείνει».
Το ερώτημα είναι σαφές: Θέλουμε μια πλατεία για φωτογραφίες με τα περιστέρια και τους Εύζωνες ή μια πλατεία που να αγκαλιάζει την κοινωνία και τους αγώνες της; Η πλατεία Συντάγματος δεν είναι ένας απλός δημόσιος χώρος. Είναι σύμβολο λαϊκών διεκδικήσεων και ιστορικών στιγμών. Η πλατεία Συντάγματος φέρει το όνομά της λόγω της ιστορικής συγκέντρωσης του ελληνικού λαού στις 3 Σεπτεμβρίου 1843 μπροστά στα ανάκτορα του Όθωνα, όταν απαίτησε την παραχώρηση Συντάγματος με δικαιώματα και θεσμούς για τον λαό. Είναι χώρος μνήμης, δράσης αλλά και πεδίο δημοκρατικής έκφρασης. Σημαντική η τοποθέτηση σε δημόσια ανάρτηση του ομότιμου καθηγητή Νεότερης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αντώνη Λιάκου: «Η κυβέρνηση θέλει να αναθέσει τη φύλαξη του Άγνωστου Στρατιώτη στον Στρατό, ώστε να μην γίνεται πεδίο διαμαρτυριών. 1. Το μνημείο είναι εθνικό μνημείο, και όχι στρατιωτικό. 2. Είναι ο ιστορικός χώρος μπρος στο Κοινοβούλιο, και με αυτή την ιδιότητα χρησιμοποιείται. 3. Ως ιστορικός χώρος από την διεκδίκηση Συντάγματος το 1843 ως σήμερα αποτελεί τον κατ’ εξοχήν δημόσιο χώρο που εκφράζεται η λαϊκή φωνή (vox populi). 4. Η απόφαση ισοδυναμεί με το να βάλεις τον στρατό αντιμέτωπο με λαϊκές διαμαρτυρίες και εκδηλώσεις. Αυτό που κάνει ο Τραμπ στην Αμερική, κατεβάζοντας την εθνοφυλακή στις μεγάλες πόλεις και καταγγέλλεται ως δικτατορία. Γι’ αυτό ΟΧΙ. Να μην τους περάσει. Η μάχη των συμβόλων είναι από τις πιο κρίσιμες σε μια δημοκρατία».
Κάποιοι υποστηρίζουν ότι η απόφαση ελήφθη εν θερμώ, υπό την πίεση των αντιδράσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και χωρίς διαβούλευση. Το αποτέλεσμα είναι όμως πως η νομοθετική τροπολογία ετοιμάζεται και σύντομα θα περάσει από τη Βουλή. Ο καθηγητής Νίκος Μπελαβίλας είναι ξεκάθαρος καθώς όπως τονίζει: «Η Ιστορία δεν ξεγράφεται. Η πρώτη πλατεία της πόλης, η πλατεία των Ανακτόρων, είχε ως κορυφαίο σύμβολο τα Ανάκτορα του Όθωνα. Στο σχεδόν αδιαμόρφωτο πλάτωμά της ξέσπασε η Επανάσταση για το Σύνταγμα το 1843, γεννώντας την Πλατεία Συντάγματος. Ένα μεγάλο τμήμα του χώρου είναι αφιερωμένο, εδώ και σχεδόν έναν αιώνα (από το 1932), στον Άγνωστο Στρατιώτη. Η Πλατεία απέκτησε τους σημερινούς συμβολισμούς της με την Απελευθέρωση τον Οκτώβριο του 1944, τα ματωμένα Δεκεμβριανά, τα δίσεκτα χρόνια των Ιουλιανών και της Αποστασίας. Εκεί έστησαν τα τεθωρακισμένα οι δικτάτορες στις 21 Απριλίου 1967 και εκεί γιόρτασαν οι Αθηναίοι την αποκατάσταση της Δημοκρατίας με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή στις 24 Ιουλίου 1974. Εκεί σκοτώθηκαν ο Κουμής και η Κανελλοπούλου από τα ΜΑΤ στη διαδήλωση του Νοέμβρη 1980, και εκεί στήθηκαν μεγάλες νικητήριες συγκεντρώσεις, εργατικά και φοιτητικά συλλαλητήρια. Από το μαθητικό ξέσπασμα του Δεκέμβρη του 2008 για τη δολοφονία Γρηγορόπουλου, έως τις Πλατείες του 2011, από το Δημοψήφισμα του 2015 έως τα Τέμπη του 2025, η Πλατεία Συντάγματος παραμένει συλλογικό βήμα της Δημοκρατίας, τόπος συνάθροισης του αθηναϊκού λαού, άλλοτε ειρηνικά, άλλοτε βίαια, άλλοτε για καλό, άλλοτε για κακό, άλλοτε για να διεκδικήσει, άλλοτε για να συγκρουστεί», καταλήγει.
