Συνέντευξη στη Φιλίππα Ταμπάρη
Ο σημερινός μου καλεσμένος θα μπορούσε κάλλιστα να μας αφηγηθεί, με γλαφυρό τρόπο, την «ιστορία» του κλίματος, να μας κατευθύνει σε ό,τι αφορά στην κλιματική αλλαγή, αλλά και στους κινδύνους που μας έχουν χτυπήσει, ήδη, την πόρτα. Ειδικός σε θέματα διαχείρισης κρίσεων και καταστροφών, φυσικών ή ανθρωπογενών, όταν τον συναντάς, το παρουσιαστικό του είναι ήρεμο, ψύχραιμο, με μία σωστή δόση παρατηρητικότητας.
Κάποτε ταξίδευε και στους αιθέρες, όμως ο Νίκος Κιμωλιάτης, φύσει… προσγειωμένος ως άνθρωπος, σήμερα θα μας «ταξιδέψει» και θα μας ενημερώσει για θέματα που αφορούν τις τρέχουσες κρίσεις που βιώνει ο πλανήτης και η ανθρωπότητα, στο φυσικό περιβάλλον και όχι μόνο, και τον τρόπο αντιμετώπισής τους.
Κύριε Κιμωλιάτη, σας ευχαριστώ πολύ για τη σημερινή μας συζήτηση. Θα ήθελα να ξεκινήσω, ρωτώντας το εξής και λόγω επικαιρότητας, ειδικά μετά τα όσα τραγικά συνέβησαν στη Βαλένθια: Διανύουμε μία περίοδο κλιματικής αλλαγής, που θα φέρει κρίση;
Ας ξεκινήσουμε με το τι εννοούμε λέγοντας κρίση και τι διαχείριση κρίσεων. Η έννοια της κρίσης αφορά μία ξαφνική και ανεπιθύμητη κατάσταση, που διαταράσσει την καθημερινότητα (κανονικότητα) και δημιουργεί προβλήματα, ανωμαλίες, δυσχέρειες και κινδύνους, επηρεάζοντας αρνητικά όσους εμπλέκονται.
Οι κρίσεις δεν περιορίζονται από σύνορα, πεδία, χρονικά πλαίσια ή κοινωνικές δομές. Καμία επιχείρηση, οργανισμός, κοινωνία ή κυβέρνηση δεν είναι πλήρως θωρακισμένη απέναντι σε κινδύνους, καταστροφές, προβλήματα, διαταραχές ή ατυχή γεγονότα, τα οποία μπορούν εύκολα να εξελιχθούν σε κρίσεις, προκαλώντας σοβαρές συνέπειες. Οι επιπτώσεις αυτές μπορεί να περιλαμβάνουν απώλειες ανθρώπινων ζωών, καταστροφή περιουσιών, πλήγματα στη φήμη και στην εικόνα, μείωση εσόδων, υποχώρηση οικονομικών επιδόσεων, αλλά και προβλήματα στις σχέσεις και συνεργασίες.
Η διαχείριση κρίσεων, επομένως, αποτελεί μία οργανωμένη επιστήμη και ένα ολοκληρωμένο σύστημα, που δημιουργεί ένα συγκεκριμένο πλαίσιο λειτουργίας. Μέσα σε αυτό, κοινότητες, οργανισμοί και άτομα στοχεύουν στη μείωση της ευπάθειάς τους απέναντι στους κινδύνους, καθώς και στην αποτελεσματική αντιμετώπιση των έκτακτων αναγκών. Πρόκειται για ένα διοικητικό και οργανωτικό μοντέλο που προστατεύει ζωές και περιουσίες.
Η κλιματική αλλαγή έχει βαθιές επιπτώσεις σε κάθε γωνιά του πλανήτη. Παρατηρούμε ότι, οι πολικές περιοχές χάνουν τους πάγους τους με ανησυχητικό ρυθμό, ενώ η στάθμη των θαλασσών συνεχίζει να ανεβαίνει. Παράλληλα, περιοχές βιώνουν αυξημένα ακραία καιρικά φαινόμενα, όπως έντονες βροχοπτώσεις και καταιγίδες, ενώ άλλες πλήττονται από παρατεταμένους καύσωνες και έντονες ξηρασίες, με τη διαθεσιμότητα του γλυκού πόσιμου νερού να μειώνεται.
Εδώ να σημειώσω ότι, το φαινόμενο που έλαβε χώρα στη Βαλένθια και εν μέρει στη Βαρκελώνη, ήταν περίπου ιδίων χαρακτηριστικών με αυτό της περιοχής της Θεσσαλίας (κακοκαιρία «Ντάνιελ», στις 4 Σεπτεμβρίου 2023) που έπληξε αρχικά την Ελλάδα, έπειτα τη Βουλγαρία, την Τουρκία και στη συνέχεια κατευθύνθηκε προς τη Λιβύη, προκαλώντας επίσης ισχυρότατες βροχοπτώσεις, με αποτέλεσμα τεράστιες υλικές καταστροφές στην Ελλάδα και τον θάνατο τουλάχιστον 11.500 ανθρώπων.
Χωρίς άμεση δράση για την αντιμετώπιση αυτής της κρίσης, οι συνέπειες θα γίνουν ακόμη πιο δραματικές. Η κλιματική αλλαγή, όμως, δεν έχει συνέπειες μόνο για τη φύση, αλλά αποτελεί και κοινωνική απειλή, σε επίπεδο υγείας, απασχόλησης, καθημερινότητας κ.λπ.
Η κλιματική αλλαγή, λοιπόν, δεν είναι απλώς μία περιβαλλοντική πρόκληση. Είναι μία σοβαρή απειλή για κάθε πτυχή της ζωής μας, από την οικονομία και την υγεία μας, μέχρι τη βιοποικιλότητα και την ασφάλεια των κοινωνιών μας. Θα χρειαστεί να δώσουμε μεγάλη προσοχή και να διαχειριστούμε πολύ σοβαρά την κατάσταση, ώστε να μην γίνει κρίση.
Είστε ειδικός εμπειρογνώμονας σε θέματα διαχείρισης κρίσεων και καταστροφών, άρα η γνώμη σας και η γνώση σας μετράει. Τι πιστεύετε πως θα πρέπει να κάνουμε ως κράτος, ώστε να μην ξαναζήσουμε τα τραγικά γεγονότα της Θεσσαλίας, της Μάνδρας;
Καμία κυβέρνηση και κανένας άλλος, γενικά, δεν θα μπορούσε να εκμηδενίσει ή να αποφύγει τις συνέπειες ενός τέτοιου ισχυρού φυσικού φαινομένου. Είναι ουτοπιστικό να λέμε το αντίθετο. Τα φυσικά φαινόμενα δύνανται να φέρουν ακραία γεγονότα και οξείες καταστροφές.
Η Πολιτεία και οι ειδικοί επιστήμονες θα πρέπει να σηκώσουν τα μανίκια για την αντιμετώπιση των φυσικών, αλλά και των ανθρωπογενών καταστροφών. Πρέπει, υπό την αιγίδα του κράτους, να συνεργαστούν όλοι οι επιστήμονες, σε όλους τους τομείς που αφορούν τη διαχείριση των καταστροφών, ώστε να υπάρξουν σχέδια δράσης και αντιμετώπισης. Να κατασκευαστούν απαραίτητες υποδομές και να ληφθούν όλα τα υπόλοιπα μέτρα για μετριασμό και περιορισμό των συνεπειών ενός ακραίου φαινομένου ή μιας καταστροφής.
Από την άλλη, θα πρέπει και ο πολίτης να ενημερώνεται και να προστατεύεται. Και εδώ θα κάνω μία απλή ερώτηση: Πόσοι από εμάς έχουν καταρτίσει οικογενειακό σχέδιο εκτάκτου ανάγκης; Η ασφάλεια στο σπίτι μας, για τους ανθρώπους μας, τα κατοικίδιά μας, αλλά και για το ίδιο μας το σπίτι, είναι θεμελιώδης και πολύ σοβαρή ευθύνη. Το σχέδιο εκτάκτου ανάγκης είναι ο τρόπος που θα επιλύσουμε ένα ξαφνικό πρόβλημα ή θα αντιμετωπίσουμε μία ανεπιθύμητη κατάσταση, που θα προκύψει στο μέλλον. Δεν πρέπει να περιμένουμε να μας χτυπήσουν οι καταστροφές, για να αντιδράσουμε εκ των υστέρων.
Η χώρα μας έχει κάνει τα απαραίτητα βήματα, ώστε να αισθανόμαστε οι πολίτες ασφάλεια ως προς τις φυσικές καταστροφές;
Η Εθνική Πολιτική Μείωσης του Κινδύνου Καταστροφών καθορίζεται μέσω του συστήματος της Πολιτικής Προστασίας, που στοχεύει στην αύξηση του επιπέδου ασφάλειας των πολιτών και την ενίσχυση της αειφόρου ανάπτυξης της χώρας κατά τη διάρκεια της ειρηνικής περιόδου.
Η χώρα μας έχει δημιουργήσει τον Εθνικό Μηχανισμό Διαχείρισης Κρίσεων και Αντιμετώπισης Κινδύνων (ν.4662/2020), καθώς και το Ειδικό Πρόγραμμα Φυσικών Καταστροφών (ΚΥΑ 56592/2022).
Να ενημερώσουμε τους αναγνώστες σας ότι, ο Εθνικός Μηχανισμός Διαχείρισης Κρίσεων και Αντιμετώπισης Κινδύνων «είναι ένα δίκτυο επιχειρησιακών, εκτελεστικών και υποστηρικτικών δομών της Πολιτικής Προστασίας, με στόχο τη δημιουργία ενός ενιαίου εθνικού συστήματος πολιτικής προστασίας κάθετης οργάνωσης, το οποίο διέπεται, σύμφωνα με τη διεθνή πρακτική, από συγκεκριμένες θεσμικές αρχές, καλύπτοντας όλο το φάσμα του κύκλου ζωής των κινδύνων».
Όσο για το Ειδικό Πρόγραμμα Φυσικών Καταστροφών, στόχο έχει «να αντιμετωπιστούν έγκαιρα και αποτελεσματικά επείγουσες και απρόβλεπτες ανάγκες που προκύπτουν σε συνέχεια φυσικών καταστροφών από θεομηνίες» (ν.4797/2021).
Η Πολιτική Προστασία, επίσης, έχει ως στόχους την προστασία και της περιουσίας, περιλαμβανομένων της πολιτιστικής κληρονομιάς, των υποδομών, των φυσικών πόρων, των κρίσιμων υπηρεσιών, καθώς και των υλικών και άυλων αγαθών. Επιδιώκει την αποτελεσματική αντιμετώπιση μεγάλων καταστάσεων έκτακτης ανάγκης που προκύπτουν από φυσικές, τεχνολογικές ή άλλες καταστροφές κατά την ειρηνική περίοδο.
Η Πολιτική Άμυνα (για μη ειρηνική περίοδο) είναι στρατιωτικά συστήματα για προστασία άμαχου πληθυσμού από τις συμφορές του πολέμου και καταστροφών. Η Πολιτική Άμυνα έχει ως κύρια αποστολή, σε περιόδους πολέμου, να προλαμβάνει ή να περιορίζει τις ανθρώπινες απώλειες και τις υλικές καταστροφές. Παράλληλα, στοχεύει, τόσο σε περιπτώσεις πολέμου όσο και σε φυσικές καταστροφές ή τεχνολογικά ατυχήματα, να ενισχύει το ηθικό του λαού, να τον προετοιμάζει κατάλληλα και να τον υποστηρίζει, ώστε να συνεργάζεται αποτελεσματικά με τις κρατικές αρχές για την αντιμετώπιση των κρίσιμων καταστάσεων.
Συνοψίζοντας, οι μηχανισμοί της Πολιτικής Άμυνας και της Πολιτικής Προστασίας είναι τα «όπλα» του κράτους για να αισθάνεται ο πολίτης ασφάλεια.
Ανεξαρτήτως κομμάτων και προσώπων, τι έφταιξε και τι θα έπρεπε να αλλάξει από εδώ και πέρα;
Όχι «τι θα έπρεπε να αλλάξει», αλλά «τι πρέπει να αλλάξει»! Όσον αφορά στο κράτος, ελπίζω κάποια στιγμή να δούμε το πάθημα να γίνεται μάθημα. Υποτίθεται ότι, φέτος ήμασταν προετοιμασμένοι από νωρίς για την αντιμετώπιση πυρκαγιών -και ήμασταν, σε σχέση με το παρελθόν-, αλλά η πραγματικότητα, δυστυχώς, αποδείχθηκε διαφορετική.
Το 2024 είχαμε στη χώρα μας 52% λιγότερες δασικές πυρκαγιές, αλλά δυστυχώς υπήρξε αύξηση των καμένων εκτάσεων κατά 195% συγκριτικά με άλλες χρονιές, σύμφωνα με τα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Συστήματος Πληροφόρησης για Δασικές Πυρκαγιές.
Το ερώτημα είναι σαφές: Πότε θα οργανωθεί το κράτος αποτελεσματικά, ώστε να μην επαναληφθούν τέτοιες τραγωδίες;
Το ελληνικό κράτος, οφείλω να πω ότι προσπαθεί και κάνει βήματα, ειδικά μετά το 2020, όπως για παράδειγμα η ψήφιση του Εθνικού Κλιματικού Νόμου 4936/2022 για «Μετάβαση στην κλιματική ουδετερότητα και προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή…», η ψήφιση του ν.4662/2020 για τον Εθνικό Μηχανισμό Διαχείρισης Κρίσεων και Αντιμετώπισης Κινδύνων, καθώς και το Ειδικό Πρόγραμμα Φυσικών Καταστροφών. Υπάρχουν και διάφορα σχέδια αντιμετώπισης καταστροφών. Είναι όμως αρκετά;
Η διαχείριση μιας καταστροφής απαιτεί άμεσες, συντονισμένες ενέργειες για να διασφαλιστεί η ασφάλεια, η υγεία και η επανεκκίνηση της ζωής στην πληγείσα περιοχή. Είναι καιρός να δούμε πιο αποφασιστικά όλα τα ζητήματα που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή, την πρόληψη φυσικών και ανθρωπογενών καταστροφών και την προστασία της φύσης. Πρέπει να αναχαιτίσουμε την κλιματική κρίση.
Αν αυτό δεν γίνει, η ζωή μας θα συνεχίσει να μοιάζει με μία ατέλειωτη «κόλαση», σε μία χώρα που θα βρίσκεται διαρκώς αντιμέτωπη με κρίσεις, χωρίς ποτέ να βρίσκει την ηρεμία της. Χρειάζεται δράση τώρα, όχι άλλες καθυστερήσεις, όχι άλλες δικαιολογίες.
Δεδομένης της εμπειρίας σας σε Ελλάδα, Ευρώπη και ΝΑΤΟ, σχετικά με τη διαχείριση κρίσεων και καταστροφών, ποια είναι τα ερωτήματα για το μέλλον, στα οποία καλείστε εσείς, οι ειδικοί, να δώσετε τις απαντήσεις;
Τι επιφυλάσσει το μέλλον όσον αφορά τις απειλές, την έκθεση σε κινδύνους και τις καταστροφές; Πώς θα επηρεαστούν η παγκόσμια και οι τοπικές κοινωνίες; Ποιοι θα παραμείνουν ευάλωτοι και ποιοι και πώς θα μπορέσουν να ανταποκριθούν με ανθεκτικότητα; Ποιος θα ζητά πληροφορίες για τους κινδύνους στο μέλλον και ποια μορφή θα πάρει η διαχείρισή τους; Ποιοι θα αποφασίζουν, ποιοι θα επωμίζονται τα οικονομικά βάρη και ποιοι θα αντιμετωπίζουν κινδύνους, από επιλογή ή λόγω εξαναγκασμού; Επιπλέον, θα δημιουργηθούν νέες ειδικότητες στον τομέα της διαχείρισης κρίσεων, όπως εκείνες που συνδέονται με την ψυχολογική υποστήριξη ή το νομικό πλαίσιο της ασφάλειας; Ποιες κατευθύνσεις θα πάρει η ζήτηση για τέτοιες υπηρεσίες;
Όλα αυτά τα ερωτήματα, και πολλά ακόμη που δεν ανέφερα, καλούνται να τα απαντήσουν και αντιμετωπίσουν οι διαχειριστές κρίσεων. Η επιτυχής αντιμετώπιση της κρίσης απαιτεί σαφείς «κανόνες μάχης», στρατηγικές και διαδικασίες που να διασφαλίζουν την ορθολογική και γρήγορη απόκριση σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Ο ρόλος αυτός απαιτεί οργανωτικότητα, ικανότητες ηγεσίας, ψυχραιμία υπό πίεση, και δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων.
Η εμπειρία σας απέναντι στις φυσικές καταστροφές είναι μεγάλη. Ήσασταν στο NATO ως υπεύθυνος ασφαλείας, έχετε εργαστεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση και ως αναλυτής δορυφορικών εικόνων για φυσικές καταστροφές. Πείτε μας, η φύση «εκδικείται» εξαιτίας της ολιγωρίας του ανθρώπου;
Είναι λανθασμένο να λέμε ότι «η φύση εκδικείται» κάθε φορά που αντιμετωπίζουμε έντονα φυσικά φαινόμενα, όπως καύσωνες με εκτεταμένες πυρκαγιές, πλημμύρες από έντονες βροχοπτώσεις, χιονοπτώσεις ή παγετούς κ.λπ.
Η φύση δεν εκδικείται, η φύση έχει κάποιους κανόνες και απλώς αντιδρά στις επιπτώσεις των δικών μας πράξεων που τη βλάπτουν. Η ευθύνη για τις πράξεις μας εις βάρος του περιβάλλοντος βαραίνει όλους μας, αν και σε διαφορετικό βαθμό.
Είναι ένα σύμπτωμα της εποχής μας, να αγνοούμε το φυσικό περιβάλλον, να υποτιμάμε και να περιφρονούμε την αξία του. Ένας απλός πολίτης μπορεί να έχει μικρότερη ευθύνη συγκριτικά με έναν κρατικό ηγέτη ή μία μεγάλη πολυεθνική εταιρία που μολύνει συστηματικά το περιβάλλον. Ωστόσο, ακόμη και η πιο μικρή ευθύνη δεν παύει να είναι σημαντική. Είναι χρέος μας, λοιπόν, να αναγνωρίσουμε τη δική μας συμβολή στο πρόβλημα και να αναλάβουμε δράση, ανεξάρτητα από το μέγεθος της ευθύνης που μας αναλογεί.
Κατά την άποψή μου, ο πλανήτης βρίσκεται ήδη στα αρχικά στάδια μιας κρίσης και οι επιλογές μας είναι αυτές που τον έχουν οδηγήσει σε αυτό το σημείο. Αν δεν αναλάβουμε δράση άμεσα, αποκαθιστώντας τα φυσικά οικοσυστήματα και αξιοποιώντας τα οφέλη που αυτά μπορούν να μας προσφέρουν, το κόστος της αδράνειας θα είναι πολλαπλάσιο από αυτό που ήδη βιώνουμε.
Η επιστήμη έχει, ήδη, δείξει τον δρόμο. Ο πολιτικός σχεδιασμός, έστω και καθυστερημένα, δείχνει ότι αρχίζει να κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση. Αυτό που απομένει τώρα είναι να μετατραπεί αυτή η κατεύθυνση σε βιώσιμες λύσεις, οι οποίες θα βασίζονται στη φύση. Μόνο μέσα από τη συνεργασία της επιστήμης, της πολιτικής και της κοινωνίας θεωρώ ότι, μπορούμε να εξασφαλίσουμε ένα βιώσιμο μέλλον για τον πλανήτη μας.
Υπάρχει, δηλαδή, αισιοδοξία μέσα σε όλη αυτή τη ζοφερή κατάσταση;
Σε κάθε μας βήμα, οφείλουμε να σκεφτόμαστε τη δική μας συνεισφορά στην προστασία του περιβάλλοντος. Αυτή η ευαισθησία γίνεται ακόμη πιο αναγκαία σε κρίσιμες περιόδους, όπως αυτή που διανύουμε, ώστε όχι μόνο να αποφύγουμε την πρόκληση μιας καταστροφής, αλλά και να μειώσουμε τις πιθανότητες να συμβεί κάτι τέτοιο στο άμεσο ή το απώτερο μέλλον.
Το περιβάλλον είναι το σπίτι μας. Το σπίτι των προγόνων μας, το σπίτι των παιδιών μας, των εγγονών μας, το σπίτι όλων! Δεν είναι, όμως, ιδιοκτησία κανενός. Αντίθετα, το έχουμε δανειστεί από τις επόμενες γενιές και έχουμε την ευθύνη-υποχρέωση να τους το επιστρέψουμε, αν γινόταν, καλύτερο από ότι όταν το παραλάβαμε. Ας θυμόμαστε ότι, η φροντίδα του περιβάλλοντος δεν είναι απλώς μία υποχρέωση, αλλά μία πράξη σεβασμού προς τη ζωή και τις γενιές που έρχονται.
Ας καλλιεργήσουμε την αγάπη για το πράσινο, φυτεύοντας στις αυλές μας, διατηρώντας δέντρα και δημιουργώντας χώρους γεμάτους ζωή. Τα φυτά και τα δέντρα δεν ομορφαίνουν απλώς τον χώρο μας, αλλά προσφέρουν σημαντική προστασία. Ένα δέντρο, για παράδειγμα, λειτουργεί ως φυσικό κλιματιστικό, δροσίζοντας το περιβάλλον, ενώ παράλληλα μας προσφέρει το πολύτιμο οξυγόνο του.
Σε έναν κόσμο που ασφυκτιά από καυσαέρια, άγχος και ρύπανση, αυτές οι μικρές ενέργειες μπορούν να κάνουν μία μεγάλη διαφορά.
